Effect langdurig gebruik antipsychotica door mensen met verstandelijke beperking

Achtergrond

Gedragsproblemen komen vaak samen voor met een verstandelijke beperking. De oorzaak van de gedragsproblemen is in sommige gevallen een psychiatrische aandoening zoals ADHD of psychose, maar vaak ligt de oorzaak in omgevingsfactoren of is niet duidelijk. Heel vaak worden langdurig antipsychotica voorgeschreven bij gedragsproblemen van zowel kinderen als volwassenen met een verstandelijke beperking, hoewel er geen wetenschappelijk bewijs is dat deze behandeling effectief is en er wel ongewenste en schadelijke bijwerkingen kunnen optreden.

Het onderzoek

De centrale vragen van het onderzoek waren:

  • Wat is het effect van het afbouwen van langdurig gebruikte antipsychotica op het gedrag van mensen met een verstandelijke beperking?
  • Verminderen of verdwijnende bijwerkingen, zoals bewegingsstoornissen, gewichtstoename en motorische onrust?.

Mensen met een psychotische ziekte werden uitgesloten van deelname. Het onderzoek, waaraan 99 mensen deelnamen, vond plaats in 2009 en 2010 in woonvoorzieningen voor mensen met een verstandelijke beperking van drie zorgaanbieders, Vanboeijen in Assen en ‘s Heerenloo in Apeldoorn en Ermelo.

De resultaten

Bij 43% van de deelnemers leverde stoppen met het antipsychoticum niet alleen geen verslechtering op, hun gedrag op de ‘Afwijkende Gedrag Schaal’ verbeterde er zelfs door!

Na drie maanden gebruikte nog steeds 36% van de 99 deelnemers geen antipsychoticum. Ook bij de mensen bij wie het niet gelukt was om het antipsychoticum af te bouwen verslechterde het gedrag niet en was het bij follow-up zelfs wat verbeterd.
Het bleek moeilijker om de medicatie volledig af te bouwen bij mensen die meer last hadden van onwillekeurige bewegingen en spierstijfheid als bijwerking of van een door de groepsleiding als ernstig beoordeeld gedragsprobleem zoals gemeten met de‘Afwijkende Gedrag Schaal’.
Bij alle deelnemers nam het gewicht af. Bij de deelnemers die volledig gestopt waren was het gewicht meer afgenomen en was vooral buikvet verdwenen. Ook had volledig stoppen een positief effect op de bloeddruk en bloedsuikers.

Verzorgers en begeleiders zijn vaak erg bang dat het gedrag blijvend verslechtert als je de medicatie vermindert. Dit onderzoek laat zien dat gerust geprobeerd kan worden om de medicatie af te bouwen. Lukt afbouwen niet, dan verslechtert het gedrag niet blijvend of verbetert zelfs, bijvoorbeeld doordat de dosering lager ligt, waardoor er minder bijwerkingen zijn.

Vervolgonderzoek

Het onderzoek heeft gevolgen gehad voor de praktijk en voor de wetenschap: er is door het IVM met subsidie van ZON MW een onderzoek gedaan naar verloop van afbouw van antipsychotica bij mensen met een verstandelijke beperking en er is door Vilans een project gestart "Beter af met minder”.

In vervolgonderzoek richten we ons op kinderen en volwassenen met een verstandelijke beperking die in een instelling wonen, maar ook die thuis of in een kleinschalige woonvoorziening zoals een zorgboerderij wonen en die langdurig antipsychotica gebruiken voor gedragsproblemen. Dan onderzoeken we ook de invloed van de bijwerkingen van de medicatie en de invloed van groepsleiding op het gedrag en het antipsychoticagebruik.

Voorlopige resultaten van deze onderzoeken: de praktijken van dokters verschillen sterk wat betreft de beslissing om af te gaan bouwen bij gebruik voor gedragsproblemen, ook al is het effect van gebruik van antipsychotica bij gedragsproblemen niet bewezen. Bij ongeveer de helft van de mensen die dokters geschikt vinden om af te bouwen, lukt de afbouw volledig. Deze mensen verbeteren qua gedrag en kwaliteit van leven. De andere helft verslechtert niet significant, maar dit is een heterogene groep, waarbij veel verschillende factoren een rol kunnen spelen.

De onderzoeker

Drs. Gerda de Kuijper (hoofdonderzoeker)
gerda.de.kuiper@ggz.drenthe.nl