Ervaringskennis verdient een volwaardige plek in de jeugd-ggz

Wat maakt goede jeugdzorg écht goede zorg? Volgens Accare ontstaat die wanneer wetenschappelijke kennis, praktijkkennis en de ervaringskennis van jongeren en hun naasten elkaar versterken.

"Toen ik in 2020 bij Accare begon, leefde de wens al om hiermee aan de slag te gaan," vertelt Marco Bottelier, bestuurder bij Accare. "Vanuit de volwassenen-ggz kende ik de meerwaarde van ervaringsdeskundigen al. Binnen de jeugd-ggz was dat destijds nog veel minder vanzelfsprekend. We zijn daarom stap voor stap gaan ontdekken hoe dit binnen Accare vorm te geven."

Sinds 2021 is Accare gestart met het onderzoeken op welke wijze ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid kunnen worden geïntegreerd in ons zorgaanbod. "Voor mij bestaat kennis uit drie bronnen," legt Marco uit. "Wetenschappelijke kennis, professionele kennis én ervaringskennis (van de ouders, het netwerk en de jongere zelf). Ik ben ervan overtuigd dat je geen goede zorg kunt leveren zonder serieus aandacht te hebben voor alle drie vormen van kennis." 

Hij vergelijkt het met koken. "Een goede dressing maak je niet alleen met olie en azijn. De ervaring van de kok én de smaakervaring van de gast bepalen samen of het echt lekker wordt."

Degene die deze ontwikkeling binnen Accare mede vormgeeft, is Froukje van der Meer. Zij werkt als beleidsadviseur en ervaringsdeskundige. Ze merkt dat de begrippen ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid nog regelmatig door elkaar worden gebruikt. "‘Elke ervaring is waardevol, maar we spreken nog niet direct van ervaringsdeskundigheid." 

Volgens Froukje begint het met een ontwrichtende ervaring: een gebeurtenis die je leven ingrijpend verandert, bijvoorbeeld door psychische problemen . Door stil te staan bij die ervaring, erover te praten met anderen (zoals lotgenoten) en inzichten uit andere bronnen erbij te betrekken ontstaat ervaringskennis.  

Wie vervolgens leert om die ervaringskennis bewust en functioneel in te zetten ten dienste van anderen, ontwikkelt ervaringsdeskundigheid.  

"Binnen Accare volgen we het Kwaliteitssysteem voor Ervaringsdeskundigen (KvE)," legt Froukje uit. "Daarmee onderstrepen we dat ervaring, ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid allemaal waardevolle vormen van kennis zijn. Ze zijn gelijkwaardig, maar worden ieder in hun eigen context ingezet.” 

Naast ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid ziet Froukje nog een onderwerp dat de komende jaren meer aandacht verdient: professionele zelfonthulling. Daarbij deelt een hulpverlener bewust iets persoonlijks over zichzelf (bijvoorbeeld over een hobby, een levenservaring of een gebeurtenis) als dat kan bijdragen aan het contact met een jongere of diens herstel. "Ik merk dat hulpverleners daar soms nog terughoudend in zijn," vertelt Froukje. "Dat is begrijpelijk, maar juist door er met elkaar over te praten, ontstaat meer bewustwording over wanneer zelfonthulling helpend kan zijn." 

Om die bewustwording te vergroten verzorgt Froukje samen met collega-ervaringsdeskundige Eveline Tingen workshops over professionele zelfonthulling. "Hulpverleners geven aan dat het delen van kennis en ervaringen hen helpt om meer stil te staan bij wat herstelondersteunend is en op welke manier zelfonthulling daar aan kan bijdragen."

Froukje weet uit eigen ervaring hoe belangrijk het is om cliënten mee te nemen in keuzes. "Tijdens mijn eigen behandeling wilde ik graag opgenomen worden. Mijn behandelaren vonden dat geen goede oplossing. Achteraf begrijp ik hun afweging goed. Maar destijds legden ze die niet uit. Ze vertelden alleen dát het niet gebeurde. Daardoor voelde ik me niet gehoord en juist in de steek gelaten. Het gevolg was dat het slechter met me ging." 

Juist die ervaring neemt ze tegenwoordig mee wanneer zij meedenkt over beleid, kwaliteit en inrichting van zorg. "Ik probeer oog voor cliëntperspectief vanuit ervaringsdeskundigheid in te brengen. Niet om te vertellen dat professionals het verkeerd doen, maar om bewustwording te creëren." Die bijdrage wordt volgens haar gewaardeerd. "Ik zit er niet voor de vorm. Mijn ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid worden serieus genomen en vormen vaak een belangrijke aanvulling op de behandeling."

De inzet van ervaringsdeskundigheid sluit nauw aan bij herstelondersteunende zorg (HOZ), een visie die binnen Accare steeds belangrijker wordt. Volgens Froukje draait HOZ om twee dingen. "Aan de ene kant gaat het erom dat het beleid van de organisatie herstelondersteunend wordt ingericht. We nemen ervaringskennis, ervaringsdeskundigheid mee in hoe we de organisatie en het beleid inrichten. Dat doen we meer participatief; jongeren en gezinnen krijgen hier meer een stem in. Aan de andere kant gaat het over de dagelijkse praktijk: dat je als hulpverlener steeds aansluit bij het herstelproces van de jongere en diens naasten." 

Dat betekent ook dat niet alleen gekeken wordt naar problemen. "Steeds vaker vragen we ons af: wat lukt iemand wél? Welke steun is er al in de omgeving? En welke mogelijkheden zijn er buiten de ggz, bijvoorbeeld bij een sportvereniging, een werkplaats of een inloophuis?" Zelf neemt ze die visie iedere dag mee in haar werk. "Soms zie ik dat hulpverleners onbedoeld herstelbelemmerende taal gebruiken. Herstelondersteunende taal betekent vooral concretiseren vanuit cliëntperspectief, het liefste wil je de woorden van de cliënt zelf gebruiken. Hersteltaal is subjectief en kan dus per cliënt verschillen."

Volgens Marco is de implementatie van ervaringsdeskundigheid geen project met een einddatum. "We zijn gewoon begonnen. En nog steeds zijn we met elkaar aan het leren. Om die ontwikkeling duurzaam te maken, investeert Accare in verdere professionalisering. Inmiddels werken er vijf ervaringsdeskundigen binnen de organisatie. Daarnaast zetten meerdere zorgprofessionals bewust hun ervaringskennis in en volgen verschillende collega's een opleiding. Froukje zelf volgt momenteel de master Ervaringsdeskundigheid aan het Windesheim om de kwaliteit en borging van het vak verder te versterken.

Hoewel de ontwikkeling de afgelopen jaren in een stroomversnelling is gekomen, zien Marco en Froukje dit nadrukkelijk als een beweging die nog volop in ontwikkeling is. "We hopen dat de inzet van ervaringsdeskundigheid uiteindelijk net zo vanzelfsprekend wordt als andere vormen van expertise," zegt Marco. "Dat er echte gelijkwaardigheid ontstaat tussen de verschillende bronnen van kennis." Froukje kijkt zelfs nog een stap verder. "Misschien is het een utopie, maar hoe mooi zou het zijn als we als ervaringsdeskundigen onszelf uiteindelijk overbodig maken? Dat herstelondersteunende zorg zó vanzelfsprekend wordt dat iedere hulpverlener vanuit die visie werkt." 

Bij Accare is  ervaringsdeskundigheid inmiddels onderdeel van onze strategie  van de organisatie. Niet omdat het een doel op zich is, maar omdat de organisatie gelooft dat goede zorg ontstaat wanneer verschillende vormen van kennis elkaar versterken. Zoals Marco het samenvat: "Goede zorg ontstaat wanneer wetenschappelijke, professionele én ervaringskennis samenkomen en benut worden. Dat is geen eindbestemming, maar een gezamenlijke ontwikkeling waar we iedere dag verder aan bouwen."